Sever Hastalığı: Çocuklarda Topuk Ağrısının En Sık Görülen Nedeni

Büyüme dönemindeki çocuklarda görülen topuk ağrılarının önemli bir bölümünün altında Sever hastalığı yer alır.Özellikle futbol, basketbol, koşu ve sıçrama içeren sporlarda aktif olan çocuklarda görülür. Temel sorun, topuk kemiğinin büyüme bölgesine tekrarlayan yük binmesidir.

Bu durum erişkinlerde görülen topuk dikeniyle aynı değildir ve çoğu zaman kırık anlamına gelmez. Büyüme plağı açık olduğu sürece dönem dönem ortaya çıkabilir, büyüme tamamlandığında ise kendiliğinden ortadan kalkar. Ancak sezon boyunca ağrı azalıp yeniden artabilir.

Ailelerin en sık yaptığı hatalardan biri, çocuk birkaç gün rahatlayınca aniden eski antrenman temposuna dönmektir. Ağrının geçmesi, topuğun yoğun yüklenmeye hemen hazır olduğu anlamına gelmez. Bu nedenle tedavinin önemli bir parçası, sporu tamamen yasaklamak değil yükü doğru yönetmektir.

Sever Hastalığı Nedir?

Sever hastalığı, topuk kemiğinin arka bölümündeki büyüme merkezinin tekrarlayan çekme ve basınç yükleri nedeniyle hassaslaşmasıdır. Tıbbi olarak kalkaneal apofizit olarak adlandırılır.

Topuk kemiği yani kalkaneus çocukluk döneminde gelişmeye devam eder. Kemiğin arka kısmında Aşil tendonunun çekme kuvvetinin etkilediği bir büyüme bölgesi bulunur. Çocuk koştuğunda, sıçradığında veya ani yön değiştirdiğinde bu bölge hem yerden gelen darbeyi hem de Aşil tendonunun çekme kuvvetini taşır.

Büyümenin hızlı olduğu dönemlerde kemik ve kas-tendon yapılarının gelişim hızları birbirinden farklı olabilir. Baldır kasları ve Aşil tendonu görece gergin hale geldiğinde topuğun büyüme bölgesindeki çekme artabilir. Yoğun spor da buna eklenince hassasiyet ve ağrı ortaya çıkabilir.

Bu nedenle Sever hastalığı bir kırık değildir. Enfeksiyon veya kemik erimesi de değildir. Büyümekte olan topuğun yüklenmeye verdiği geçici bir tepkidir.

Aileler bazen topuk ağrısını topuk dikeniyle karıştırır. Erişkinlerde görülen topuk dikeni çoğunlukla ayak tabanındaki plantar fasya ile ilişkili farklı bir durumdur. Sever hastalığında ise temel sorun topuk kemiğinin büyüme bölgesidir. Bu nedenle çocukluk çağındaki tipik topuk ağrısını erişkin topuk dikeni gibi değerlendirmek doğru olmaz.

Büyüme tamamlandığında topuğun arka kısmındaki büyüme merkezi kapanır. Bu nedenle Sever hastalığı kalıcı bir hastalık değildir. Ancak büyüme dönemi devam ettiği sürece özellikle spor yükü arttığında tekrar alevlenebilir.

Hangi Yaşta, Hangi Çocukta Görülür?

Sever hastalığı en sık hızlı büyümenin yaşandığı çocukluk ve erken ergenlik döneminde görülür. Genellikle 8–14 yaş arasında daha sık karşılaşılır ancak bu yaş aralığı kesin bir sınır değildir.

Özellikle koşma, sıçrama ve ani yön değiştirme içeren sporlarla uğraşan çocuklarda daha sık görülür. Futbol, basketbol ve atletizm buna örnek verilebilir.

Çocukta topuk ağrısı spor ile ilişkiliyse özellikle son haftalarda antrenman sayısının, süresinin veya yoğunluğunun artıp artmadığı sorgulanmalıdır. Sezon başında birkaç haftalık aradan sonra yoğun antrenmana dönmek sık karşılaşılan bir tetikleyicidir.

Riskin artabileceği durumlar arasında şunlar bulunabilir:

• Futbol veya basketbol gibi yoğun koşu içeren sporlar
• Sıçrama sayısının fazla olduğu antrenmanlar
• Haftalık spor yükünün kısa sürede artırılması
• Sert zeminde sık antrenman yapılması
• Baldır kaslarında ve Aşil tendonunda gerginlik
• Yeterli topuk desteği olmayan ayakkabılar
• Birden fazla sporu aynı dönemde yoğun yapmak
• Hızlı büyüme dönemi
• Kısa sürede belirgin kilo artışı

Ağrı tek topukta olabileceği gibi iki topukta birden de görülebilir. İki taraflı olması Sever hastalığı açısından şaşırtıcı değildir.

Çocuklarda aktivite düzeyi de önemlidir. Haftada bir kez hafif spor yapan bir çocukla hemen her gün futbol veya basketbol antrenmanına çıkan çocuk aynı mekanik yükü taşımaz.

Özellikle büyüme atağıyla birlikte spor yükünün de arttığı dönemlerde şikâyet daha kolay ortaya çıkabilir.

Belirtiler: Ağrının Zamanı ve Yeri

Çocuklarda topuk ağrısı Sever hastalığında çoğunlukla topuğun arka-alt bölümünde hissedilir. Ağrı genellikle aktiviteyle artar ve dinlenmeyle azalır.

Çocuk antrenmanın başında hafif bir hassasiyet hissedebilir, koşu ve sıçramalar arttıkça ağrı belirginleşebilir. Bazı çocuklar ise antrenmanı tamamlayabilir ancak sonrasında topallamaya başlayabilir.

Tipik belirtiler arasında şunlar bulunur:

• Topuğun arka veya alt kısmında ağrı
• Koşarken artan hassasiyet
• Sıçrama sonrası ağrı
• Antrenman bitiminde topallama
• Sabah ilk adımlarda hassasiyet
• Dinlenme sonrası ilk birkaç adımda sertlik
• Topuğa tam basmak istememe
• Parmak ucunda yürümeyi tercih etme
• Yoğun spor günlerinden sonra ertesi sabah artan yakınmalar

Ağrı genellikle aktivite düzeyiyle ilişkilidir. Çocuk birkaç gün yükünü azalttığında rahatlayabilir. Ancak sezon yeniden yoğunlaştığında şikâyet tekrar başlayabilir.

Bu dalgalı seyir Sever hastalığının tipik özelliklerinden biridir. Aile bazen ağrının birkaç gün içinde geçmesini sorunun tamamen bittiği şeklinde yorumlayabilir.

En sık yapılan hatalardan biri de budur. Çocuk ağrısız hale gelir gelmez aynı gün veya ertesi gün eski antrenman süresine dönmek, topuğun yeniden aşırı yüklenmesine ve ağrının tekrar başlamasına neden olabilir.

• Gece ağrısı
• Ateş
• Kızarıklık
• Belirgin şişlik
• Tek noktada çok şiddetli hassasiyet
• Üzerine hiç basamama
• Travma sonrası ani başlayan şiddetli ağrı

Çocuğun gece uykudan ağrıyla uyanması veya topukta belirgin kızarıklık ve ısı artışı olması tipik Sever hastalığı bulguları değildir. Böyle bir durumda başka nedenlerin değerlendirilmesi gerekir.

Benzer şekilde yakın zamanda belirgin bir düşme veya darbe sonrası başlayan ağrının sadece büyüme plağı hassasiyeti olduğu varsayılmamalıdır.

Tanı: Muayene Yeterli mi, Röntgen Gerekir mi?

Sever hastalığı çoğu zaman çocuğun öyküsü ve fizik muayenesiyle tanınabilir. Tipik yaş grubunda, aktiviteyle artan ve topuk büyüme bölgesinde hassasiyet oluşturan ağrı genellikle yeterli klinik ipucu verir.

Muayenede ağrının tam yeri değerlendirilir. Topuğun arka kısmına basmakla hassasiyet olup olmadığına, yürüyüşe ve çocuğun topallayıp topallamadığına bakılır.

Ayrıca şu özellikler değerlendirilebilir:

• Aşil tendonunun esnekliği
• Baldır kaslarının gerginliği
• Ayak bileği hareket açıklığı
• Topuk üzerine basma sırasında ağrı
• Tek ayak üzerinde yükselme veya hafif sıçramayla yakınmanın artması
• Ayak basış biçimi
• Tek veya çift taraflı tutulum
• Son haftalardaki spor yükü

Röntgen her çocukta gerekli değildir. Sever hastalığı tanısı çoğu zaman röntgenle değil, klinik değerlendirmeyle konur.

Bununla birlikte bazı durumlarda görüntüleme düşünülebilir:

• Yakın zamanda travma varsa
• Ağrı tek bir noktada çok şiddetliyse
• Gece ağrısı bulunuyorsa
• Ateş veya kızarıklık varsa
• Çocuk ayağının üzerine hiç basamıyorsa
• Tanı net değilse
• Uygun yük düzenlemesine rağmen ağrı uzun süre devam ediyorsa

Röntgende topuk büyüme bölgesinde bazı düzensizlikler görülebilir ancak bu bulgular her zaman ağrının nedeni değildir. Büyüme çağındaki çocuklarda büyüme plağı doğal olarak erişkin kemiğinden farklı görünür.

Bu nedenle röntgende görülen her değişikliği hastalık olarak yorumlamak yerine çocuğun yakınmaları ve muayene bulguları birlikte değerlendirilmelidir.

Tedavi: Yükü Azaltmak, Germek, Desteklemek

Sever hastalığı tedavisi çocuğu tamamen hareketsiz bırakmaya değil, topuk büyüme bölgesinin taşıdığı yükü geçici olarak azaltmaya dayanır. Amaç ağrıyı kontrol ederken çocuğun günlük hareketliliğini mümkün olduğunca korumaktır.

Tedavi üç temel noktaya dayanır: yükü azaltmak, baldır-Aşil esnekliğini artırmak ve topuğa gelen darbeyi azaltmak.

Çocuk koşarken veya sıçrarken ağrısı belirginleşiyorsa bir süre antrenman yoğunluğu azaltılabilir. Koşu mesafesi, sıçrama sayısı veya haftalık antrenman süresi geçici olarak düşürülebilir.

Uzun süre yatak istirahati genellikle gerekli değildir. Çocuğun ağrı oluşturmayan günlük aktivitelerine devam etmesi uygundur.

Baldır kaslarının ve Aşil tendonunun gergin olduğu çocuklarda uygun germe çalışmaları da yararlı olabilir. Ancak hareketler ağrı oluşturacak şekilde zorlanmamalıdır.

Sezon içinde yük yönetimi için pratik bir trafik ışığı yaklaşımı kullanılabilir:

• Yeşil: Günlük yaşamda ağrı yoksa, antrenmanda yalnızca hafif rahatsızlık oluyor ve ertesi gün ağrı artmıyorsa kontrollü şekilde devam edilebilir.
• Sarı: Antrenman sırasında ağrı belirginleşiyor, sonrasında topallama oluyor veya ertesi sabah ağrı devam ediyorsa yük azaltılmalıdır.
• Kırmızı: Çocuk topallıyor, koşamıyor, topuğuna basmak istemiyor veya ağrı günlük yaşamı etkiliyorsa spora ara verilmeli ve değerlendirme yapılmalıdır.

Bu yaklaşımın amacı çocuğu ağrıya rağmen zorlamak değildir. Tam tersine büyüme bölgesinin tolere edebileceği yükü bulmaya yardımcı olmaktır.

Topukluk Ve Tabanlık Ne Zaman İşe Yarar?

Topukluk veya uygun topuk destekleri bazı çocuklarda yere basma sırasında topuğa gelen darbeyi azaltabilir. Özellikle sert zeminde spor yapan veya ayakkabısında yeterli yastıklama bulunmayan çocuklarda rahatlama sağlayabilir.

Topuğu hafif yükselten destekler Aşil tendonunun topuğun arkasındaki büyüme bölgesine uyguladığı çekme kuvvetini de bir miktar azaltabilir.

Ancak topukluk tek başına tedavi değildir. Çocuğun antrenman yükü değişmeden yalnızca topukluk kullanılması her zaman yeterli olmaz.

Her çocuk için özel tabanlık da gerekli değildir. Tabanlık daha çok belirgin basış problemi, eşlik eden ayak yapısı sorunu veya biyomekanik bir problem varsa değerlendirilir.

Bazen aileler ağrı başladığında doğrudan kişiye özel tabanlık arayışına girer. Oysa Sever hastalığında en önemli unsur çoğu zaman antrenman yükünün doğru düzenlenmesidir.

Ayakkabı Seçimi Şikâyeti Ne Kadar Değiştirir?

Ayakkabı Sever hastalığının tek nedeni değildir ancak ağrının şiddetini etkileyebilir. Yetersiz yastıklamaya sahip veya aşırı yıpranmış spor ayakkabıları topuğa gelen darbeyi artırabilir.

Ayakkabı seçerken şu özellikler önemlidir:

• Topuk bölgesinde yeterli yastıklama
• Çocuğun ayağına uygun numara
• Yapılan spora uygun taban
• Aşırı yıpranmamış olması
• Topuğa sert ve rahatsız edici baskı yapmaması

Çocuğun ayakkabısı dışarıdan sağlam görünebilir ancak uzun süre yoğun kullanılmışsa taban desteği ve darbe emme kapasitesi azalmış olabilir.

Özellikle sert zeminde çıplak ayakla uzun süre koşmak da bazı çocuklarda topuk ağrısını artırabilir.

Ayakkabı değişikliği ağrıyı azaltabilir ancak tek başına bütün sorunu çözmesini beklemek doğru değildir. Spor yükü ve Aşil-baldır gerginliği devam ediyorsa belirtiler tekrar ortaya çıkabilir.

Spor Kesilmeli mi? Sezon İçinde Yük Yönetimi

Sever hastalığı olan her çocukta sporun tamamen bırakılması gerekmez. Spor kararı çocuğun ağrı düzeyi, topallama olup olmadığı ve antrenmandan sonraki gün nasıl hissettiğine göre verilmelidir.

Hafif ağrısı olan ve günlük yaşamında sorun yaşamayan çocuk kontrollü şekilde spora devam edebilir. Buna karşılık antrenman sonrasında belirgin topallama varsa veya ertesi sabah ağrı artıyorsa yük fazladır.

Sezon içinde şu düzenlemeler yapılabilir:

• Antrenman süresi geçici olarak azaltılabilir.
• Koşu mesafesi düşürülebilir.
• Sıçrama içeren çalışmalar azaltılabilir.
• Haftalık antrenman sayısı geçici olarak değiştirilebilir.
• Üst üste yoğun antrenman günlerinden kaçınılabilir.
• Daha düşük darbeli aktiviteler değerlendirilebilir.

Buradaki temel amaç sezonu tamamen kapatmak değildir. Ancak ağrıyı görmezden gelerek her antrenmana aynı yoğunlukta devam etmek de uygun değildir.

Sever hastalığında sezonu yönetmenin amacı ağrıyı bastırıp çocuğu zorlamak değil, ağrıyı kontrol altında tutarak yükü büyüme plağının tolere edebileceği düzeye çekmektir.

Özellikle çocuk birkaç gün ağrısız kaldığında eski antrenman temposuna tek seferde dönülmemelidir. Süre ve yoğunluk kademeli artırılmalıdır.

Örneğin bir haftalık rahatlamanın ardından ilk antrenmanda tam süre yüksek tempolu koşu yapmak yerine daha kısa ve kontrollü bir dönüş tercih edilebilir.

Ertesi sabah topuk ağrısı belirgin şekilde artıyorsa bir önceki günkü yük fazla gelmiş olabilir. Bu bilgi sonraki antrenmanın planlanmasında kullanılabilir.

Ne Kadar Sürer, Tekrar Eder mi?

Sever hastalığının süresi çocuktan çocuğa değişir. Bazı çocuklarda birkaç haftalık yük düzenlemesiyle belirgin rahatlama görülürken bazı çocuklarda şikâyetler sezon boyunca dönem dönem tekrar edebilir.

Bunun nedeni sorunun büyüme dönemindeki topuk yapısıyla ilişkili olmasıdır. Büyüme plağı açık olduğu sürece yoğun yüklenmeler hassasiyeti yeniden tetikleyebilir.

Ağrının tekrar etmesi özellikle şu durumlarda daha sık görülebilir:

• Sezon başında antrenman yükü hızla artırılırsa
• Turnuva veya yoğun maç dönemine girilirse
• Çocuk birkaç günlük rahatlamanın ardından doğrudan eski temposuna dönerse
• Ayakkabı desteği yetersizse
• Baldır ve Aşil gerginliği devam ederse

Tekrarlama, kemiğin giderek bozulduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde tedavinin başarısız olduğu anlamına da gelmez.

Bu durum büyüme tamamlandığında ortadan kalkar. Çünkü topuk kemiğinin büyüme merkezi kapanır ve artık aynı mekanizma oluşmaz.

Bu nedenle uzun vadede kalıcı bir hastalık gibi düşünülmemelidir. Asıl hedef, büyüme dönemi tamamlanana kadar spor yükünü ve belirtileri doğru yönetmektir.

Aile için en önemli noktalardan biri ağrının dalgalı olabileceğini bilmektir. Bir ay iyi gidip yoğun bir turnuva haftasından sonra yeniden ağrı başlaması mümkündür.

Bu durumda sıfırdan bir hastalık başlamış gibi düşünmek yerine son haftalardaki yük değişikliği değerlendirilmelidir.

Ne Zaman Hekime Başvurulmalı?

Topuk ağrısı birkaç hafta içinde azalmıyorsa veya çocuğun günlük yaşamını etkilemeye başlıyorsa değerlendirme yapılmalıdır.

Özellikle şu durumlarda hekime başvurmak uygun olur:

• Ağrı birkaç hafta içinde azalmıyorsa
• Çocuk belirgin şekilde topallıyorsa
• Topuğunun üzerine basmak istemiyorsa
• Ağrı gece uykudan uyandırıyorsa
• Ateş varsa
• Topukta belirgin kızarıklık veya şişlik varsa
• Tek noktada çok şiddetli hassasiyet varsa
• Travma sonrası ani başlayan ağrı varsa
• Ağrı yalnızca spor sonrası değil günlük yaşamda da sürüyorsa
• Evde yük azaltılmasına rağmen şikâyet giderek artıyorsa

Sever hastalığı iki topukta birden görülebilir. Bu nedenle iki taraflı olması tek başına endişe verici değildir.

Buna karşılık tek taraflı, çok şiddetli, gece devam eden veya ateş ve kızarıklıkla birlikte olan ağrının yalnızca Sever hastalığına bağlanması doğru değildir.

Hekim değerlendirmesinin amacı yalnızca Sever hastalığını doğrulamak değil, farklı bir yaralanma veya hastalık olasılığını gerektiğinde dışlamaktır.

Sık Sorulan Sorular